Aristocratische jeugd in Yogyakarta

Soewardi Soerjaningrat werd op 2 mei 1889 in Yogyakarta geboren als zoon van Pangeran Soerjaningrat van het vorstenhuis Pakoealaman, een van de twee Javaanse vorstenhoven van Yogyakarta. Door zijn aristocratische geboorte had hij toegang tot Europees onderwijs en bezocht hij de STOVIA, de School tot Opleiding van Inlandsche Artsen te Batavia. Wegens ziekte voltooide hij die opleiding niet en koos hij in plaats daarvan een loopbaan in de journalistiek bij De Express en andere bladen.1

Indische Partij en verbanning

Soewardi behoorde in de jaren 1912-1913 met E.F.E. Douwes Dekker (Setiabudi) en Tjipto Mangoenkoesoemo tot het driemanschap dat de Indische Partij oprichtte, de eerste politieke organisatie die expliciet streefde naar een onafhankelijk Nederlandsch-Indië. In juli 1913 publiceerde hij het bekende pamflet Als ik eens Nederlander was (Een en ander over het herdenken van het 100-jarig onafhankelijkheidsfeest in Nederlandsch-Indië), waarin hij de Nederlandse koloniale viering van honderd jaar onafhankelijkheid van Frankrijk hekelde. Dit kostte hem en zijn medestanders een verbanning naar Nederland. In Nederland verbleef Soewardi tot 1919; hij volgde er een kweekschool-opleiding en ontwikkelde zijn pedagogische ideeën onder invloed van Maria Montessori en Rabindranath Tagore.2

Oprichting Taman Siswa

Na zijn terugkeer in 1919 richtte Soewardi op 3 juli 1922 te Yogyakarta het Taman Siswa-systeem op (Tuin der Leerlingen), een netwerk van scholen voor Indonesisch onderwijs in de eigen taal, met de eigen cultuur als kern, en zonder financiële steun van het koloniale gouvernement. Het curriculum verbond Javaans-Indonesische cultuurtraditie met moderne pedagogische principes. Tegen de tijd van de Japanse bezetting in 1942 telde Taman Siswa meer dan tweehonderd scholen verspreid over de archipel. Soewardi formuleerde het didactische credo dat tot heden in Indonesische scholen wordt geciteerd: Ing ngarso sung tulodo, ing madyo mangun karso, tut wuri handayani (‘Voorgaand een voorbeeld geven, in het midden de wil opwekken, vanachter aanmoedigen’).3

Bij zijn veertigste verjaardag in 1928 deed hij afstand van zijn aristocratische titulatuur en nam hij de naam Ki Hadjar Dewantara aan; daarmee identificeerde hij zich opzettelijk niet meer als prins maar als ‘wijze leraar’ onder de gewone Indonesiërs — een omkering van traditionele standsverhoudingen die binnen de Indonesische nationalistische beweging als symbool werd opgepakt.

Minister van Onderwijs en nalatenschap

Na de Indonesische Onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945 werd Ki Hadjar Dewantara benoemd tot eerste minister van Onderwijs, Onderricht en Cultuur in het kabinet-Soekarno. In die korte ministersperiode legde hij de basis voor het naoorlogse Indonesische onderwijssysteem en bevestigde hij de Taman Siswa-pedagogiek als grondslag van het nationale onderwijs.

Hij overleed op 26 april 1959 te Yogyakarta. Op 28 november van datzelfde jaar werd hij door president Soekarno officieel uitgeroepen tot Pahlawan Nasional. Zijn geboortedag, 2 mei, is sinds 1959 de Indonesische nationale onderwijsdag (Hari Pendidikan Nasional). Voor de Indische genealogie is hij een sleutelfiguur die het Pakoealaman-vorstenhuis verbindt met de moderne Indonesische republiek; voor het BWNI is hij van bijzondere betekenis omdat zijn levensloop letterlijk de overgang markeert van koloniaal-Indisch naar onafhankelijk-Indonesisch onderwijs.