De Indische roots van Thom Hoffman

De Indische roots van Waldemar Torenstra
1 augustus 2019
De Indische roots en familie van H.K.H. Prinses Laurentien
1 augustus 2019
Lees alles

De Indische roots van Thom Hoffman

Inleiding

Een scene in de oorlogsfilm Zwartboek (2006) van regisseur Paul Verhoeven staat me nog altijd helder voor de geest. De verrader dokter Hans Akkermans (gespeeld door Thom Hoffman) probeert na de bevrijding met van Joden gestolen geld en juwelen in een doodskist te ontsnappen, maar wordt onderschept door twee mensen van het verzet – Gerben Kuipers (gespeeld door Derek de Lint) en de Joodse Rachel Stein die in het verzet Ellis de Vries heet (gespeeld door Carice van Houten). Vanuit een bijna dichtgeschroefde kist – de scene speelt zich af in een lijkwagen, bestuurd door Kuipers – probeert Akkermans zich vrij te kopen en begint te schelden en te vloeken als zijn pogingen geen succes hebben. Daarop draait De Vries de schroeven aan, waarna de kist volledig is gesloten. Kuipers zet de wagen bij een meertje aan de kant van de weg. Kuipers en De Vries stappen uit en gaan aan de rand van het water zitten, denkend aan wat zij tijdens de bezettingsjaren hebben meegemaakt en verloren. Het getier van Akkermans neemt intussen steeds meer af om uiteindelijk geheel te verstommen.

Scene uit de film Zwartboek.

Thom Hoffman is het pseudoniem van Thomas Antonius Corne­lius Ancion (Wassenaar, 1957). Hoffman mag, hoewel hij geen toneelopleiding volgde, intussen een gelouterd acteur worden genoemd. Hij speelde sinds zijn debuut in 1982 in de film Luger van Theo van Gogh in een groot aantal films en tv-series. Wat de films betreft, waren dat naast Luger en Zwart­boek, onder andere De Vierde Man (1983, regisseur Paul Verhoeven); De Avonden (1989, regisseur Rudolf van den Berg); Le Birdwatcher (2000, regisseur Gabriel Auer); Bella Bertien (2002, regisseur Hans Pos); en La Marque des Anges (2013, met Gérard Depardieu, regisseur de Fransman Sylvain White).

Ook is hij bekend door tv-series als Het Wassende Water (1986), In Naam der Koningin (1996), Retour Den Haag (1999), Russen (2001-2004), De Co-assistent (2007-2010), Beatrix, Oranje onder Vuur (2012, als Prins Bernhard), Dokter Tinus (2012-2017, titelrol) en Freddy, leven in de brouwe­rij (2013, als Freddy Heineken). Verder speelde hij in 2005 de titelrol in de toneelbewerking van Max Havelaar, de negentiende-eeuwse politieke roman van Multatuli.

Voor zijn hoofdrol in De Avonden ontving Hoffman een Gouden Kalf en de prijs van Beste Jonge Euro­pese Acteur op het Stars de Démain Festival te Genève. Zijn vertolking in de Franse film Le Birdwatcher was in 2001 goed voor de prijs van Best Actor op het Latin Film Festival in Maimi.

Naast zijn acteerwerk heeft Hoffman zich vanaf 1991 toegelegd op de fotografie. Zijn foto’s zijn meestal in zwartwit en journalistiek-realistisch van karakter. Hij werkte onder andere voor NRC Handelsblad, Volkskrant magazine, het Stedelijk Museum, het Volkenkundig Museum in Leiden en Warchild (portret­ten van kinderen in de belegerde stad Mostar in juli 1995, te zien op de expositie “20 Years of Warchild” in de O2 Arena te Londen). Voorts legde hij het leven vast van de allerarmsten op de vuilnisbelt van Djakarta, Bantar Gebang.

Van maart-juni 2009 was Hoffman Leonardohoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, een wissel­leerstoel van de faculteit der geesteswetenschappen, en gaf daar een masterclass over het Nederlands-Indië van Eduard Douwes Dekker. Zijn gasthoogleraarschap werd afgesloten met een openbare lezing (Leonar­dolezing). Daarnaast werd in de aula van de universiteit een fototentoonstelling ingericht die aansloot op het thema van de masterclass en waar ook foto’s van Hoffman te zien waren. In het najaar van 2015 maakte Hoffman opnieuw een uitstapje naar de universiteit, ditmaal om Cultural Professor aan de TU Delft te worden. Met enkele tientallen Delftse studenten onderzocht hij onder de titel ‘Kromo Blanda, perspectieven op Nederlands-Indië’, wat oude foto’s van Nederlands-Indie ons kunnen vertellen over de opvattingen over de toenmalige koloniale samenleving van de makers en dus ook van de omgeving die hen vormde. Tevens werd gekeken hoe gekomen zou kunnen worden tot een gemakkelijk toegankelijke website en beeldbank Nederlands-Indië die een belangrijke rol zou kunnen spelen bij toekomstig onderzoek naar de geschiedenis van Nederlandsch-Indië. In 2016 werd Hoffman benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, onder andere voor zijn werk voor Warchild en de stichting Julius Leeft! en zijn onderzoek naar de geschiedenis van Nederlands-Indië aan de hand van oude foto’s.

Het voorgaande maakt duidelijk dat Nederlandsch-Indië in het leven van Thom Hoffman een belangrijke rol speelt. Dit zal ongetwijfeld ook te maken hebben met de wetenschap dat zijn overgrootouders in Nederlandsch-Indië woonden. Via zijn moeder en grootvader aan vaderszijde is hij nauw verbonden met Brabant. Voor zijn Indische roots moeten we bij zijn in Nederlandsch-Indië geboren grootmoeder Sophie Jeannette van Hoek (1901-1970) zijn. Volgen we vanaf haar via de vrouwelijke lijn de weg in het verleden terug, dan komen we uit bij zijn betovergrootmoeder Sophia Tehoepoering (Indonesische spelling: Tehupuring). Zij was een Ambonese vrouw. Waar en wanneer zij werd geboren en wie haar voorouders waren, is vooralsnog onbekend. Haar vader zal vermoedelijk als militair in de residentie Palembang terecht zijn gekomen. De naam Tehupuring dook overigens ook op tijdens de gijzeling van lagere school De Meenthe in Bovensmilde (23 mei-11 juni 1977), die exact in dezelfde periode plaatsvond als de treinkaping ter hoogte van het Drentse dorp De Punt. Een van de vier gijzelnemers was Gustaaf Tehupuring. Twee leerlingen herinnerden zich hem dertig jaar later als de ‘meest zachtaardige’ van hen. Hij ‘tekende portretten en nam kleine kinderen op schoot’.

Sophia Tehoepoering trouwde te Palembang in 1865 met Bernhard Conrad (ook bekend als Bernhard Conrad Heinrich of Conrad Bernhard Heinrich) Pottkamp (1807-1899). Hij kwam uit Herford in de Pruisische provincie Westfalen en nam in 1859 en 1860 als sergeant der infanterie van het Oostindisch leger deel aan militaire expedities in de residentie Palembang op Sumatra. Zijn optreden was bij die gelegenheid zodanig dat hij daarvoor in 1861 bij afzonderlijke dagorder eervol werd vermeld. De Militaire Willemsorde zat er voor hem echter niet in, ondanks zijn herhaalde verzoeken om vanwege zijn gedrag in bovengenoemde jaren tot ridder te worden geslagen. Het echtpaar Pottkamp-Tehoepoering is wat Nederlandsch-Indië betreft het oudst bekende voorouderpaar van Thom Hoffman, die zoals het navolgende afstammingsoverzicht laat zien in de vierde generatie van hen afstamt.

Herford in het derde kwart van de negentiende eeuw.