Vroege ambtelijke loopbaan

Soetardjo Kartohadikoesoemo doorliep de OSVIA, de opleiding tot inheems bestuursambtenaar (Opleidingsschool voor Inlandse Ambtenaren), en bouwde tussen 1908 en 1929 een ambtelijke loopbaan op binnen het Binnenlands Bestuur op Java, achtereenvolgens als wedono en assistent-resident in de residenties Pekalongan, Madiun en Banjoemas. In 1929 werd hij gekozen tot lid van de Volksraad, het door het koloniale gouvernement ingestelde semi-vertegenwoordigend orgaan waar inheemse, Indo-Europese en Europese leden adviseerden over wetgeving. Tegelijkertijd was hij voorzitter van de Persatuan Pegawai Bestuur Boemipoetra (PPBB), de vereniging van inheemse bestuursambtenaren.1

De Soetardjo-petitie 1936

De meest historisch betekenisvolle daad van Soetardjo was de in juli 1936 ingediende motie in de Volksraad — sindsdien bekend als de Soetardjo-petitie — waarin hij namens een groep inheemse en gemengde leden een conferentie tussen Nederland en Indonesië voorstelde om binnen tien jaar te komen tot een statuut van zelfbestuur voor Indonesië binnen het Koninkrijk der Nederlanden. De motie werd met 26 tegen 20 stemmen aangenomen door de Volksraad en daarmee een formeel verzoek aan de Nederlandse regering. Den Haag wees de petitie in november 1938 af, met als argument dat de inheemse bevolking van Indië nog niet rijp was voor zelfbestuur. Voor de Indonesische nationalistische beweging werd de afwijzing een keerpunt: de constitutionele weg naar onafhankelijkheid was hiermee afgesloten en de hoop verschoof naar bredere politieke mobilisatie.2

Eerste gouverneur West-Java 1945

Na de Onafhankelijkheidsverklaring van 17 augustus 1945 werd Soetardjo benoemd tot eerste gouverneur van de Indonesische provincie West-Java (Jawa Barat). In de chaotische maanden van de bersiap-periode en het terugkeerde Nederlandse leger leidde hij vanuit Bandung de overgang van de provincie naar republikeins bestuur, een functie die hij tot januari 1946 vervulde. Hij was later lid van de Dewan Pertimbangan Agung en bleef tot zijn dood te Jakarta in 1976 een geziene figuur binnen de oudere generatie Indonesische staatsmannen.

Plaats in de Indische geschiedenis

Soetardjo behoort tot de generatie inheemse bestuursambtenaren die binnen het koloniale stelsel opklommen tot de hoogste inheemse posities en vervolgens via de Volksraad de constitutionele weg naar zelfbestuur verkenden. Voor het BWNI is hij relevant als een van de scharnierfiguren tussen het koloniale en postkoloniale Indonesië; voor de Indo-Europese gemeenschap markeert zijn 1936-petitie en de Nederlandse afwijzing een van de gemiste kansen waarop het Indië-Nederland-conflict had kunnen worden vermeden.