Vroege jaren en vertrek naar Indië

Paul Adriaan Daum werd op 3 augustus 1850 in ‘s-Gravenhage geboren. Na een betrekkelijk korte journalistieke loopbaan in Nederland vertrok hij in 1879 naar Nederlands-Indië, waar hij zich als kranten-redacteur vestigde. Hij werd uiteindelijk hoofdredacteur van het Bataviaasch Nieuwsblad, in zijn tijd een van de toonaangevende Nederlandstalige dagbladen in de archipel, en gaf vanaf die positie vorm aan de Indische publieke opinie van de jaren tachtig en negentig van de negentiende eeuw.1

Romanschrijver onder het pseudoniem Maurits

Daum begon vanaf 1884 onder het pseudoniem Maurits feuilletons te publiceren in zijn eigen krant, die later in boekvorm verschenen. Zijn romans — Uit de suiker in de tabak, Goena Goena, Hoe hij Raad van Indië werd, Ups en downs in het Indische leven, Aboe Bakar, Indische menschen in Holland — tonen het Europese koloniale leven met realistische, vaak ontnuchterende observatie. Hij beschreef de moraal, de carrièrepolitiek, de huwelijksverhoudingen en de raciale verhoudingen tussen totoks, Indo-Europeanen en inheemse bevolking met een directheid die destijds gewaagd werd geacht. Zijn methode is geworteld in het Franse naturalisme van Zola, maar dan toegepast op de specifieke setting van de tropische kolonie.2

Voor de literaire geschiedenis van Indië geldt Daum als een centrale schakelfiguur tussen Multatuli’s politieke en morele aanklacht (Max Havelaar, 1860) en de latere generatie van Couperus, Walraven en Du Perron. Zijn pseudoniem werd lange tijd respect afgedwongen: pas postuum werd Maurits met Daum geïdentificeerd, hetgeen de pers- en literatuur-historische receptie tot ver in de twintigste eeuw bleef bepalen.

Indische sociale werkelijkheid in zijn werk

Een terugkerend thema in Daums oeuvre is de wereld van de Indische ondernemers, theeplanters, suikerfabrikanten en bestuursambtenaren in hun vaak labiele financiële en morele balans tussen Europese normen en koloniale praktijk. Het concubinaat met Indische vrouwen, de eenzaamheid van de buitenpost-controleur, de driften die het tropisch klimaat losmaakte: Daum behandelde dit alles zonder moralisering en met een oog voor sociologisch detail dat in de Nederlandse literatuur van zijn tijd zeldzaam was. Voor het BWNI is zijn werk niet alleen literatuur maar ook primaire bron: de Indische families die in zijn romans figureren, zijn vaak nauw geijkt op herkenbare historische personen en milieus.

Overlijden onderweg naar Nederland

In 1898 was Daum’s gezondheid ernstig verslechterd; hij scheepte in voor een terugreis naar Nederland in de hoop daar herstel te vinden. Op 14 september 1898 overleed hij echter aan boord van het stoomschip Prinses Amalia tijdens de doortocht door de Rode Zee. Daum werd vermoedelijk in zee bijgezet of in een havenstad aan land bijgezet; de precieze omstandigheden en plaats van zijn graf vormen tot vandaag een open vraag voor onderzoekers.3

Daums werk werd in de twintigste eeuw heruitgegeven in de Salamander- en Privé-domein-reeks en bleef in de canon van de Nederlandse Indische literatuur staan, mede dankzij de standaardbiografie P.A. Daum, journalist en romancier van tempo doeloe van Gerard Termorshuizen (1988), die zijn leven en werk uitvoerig in archiefstukken en correspondentie ontsloot.